|
|
|
|
|
|
Op deze pagina vind je vooral opnamen die betrekking hebben op diverse lichtverschijnselen in onze atmosfeer alsmede enkele andere bijzonderheden en sfeerplaatjes. We kunnen ze regelmatig zien en er is geen dure apparatuur nodig. Je kunt ze al met een eenvoudige camera ook zelf vastleggen. Maak een keuze uit de volgende onderwerpen.
Vrijwel alle lichtverschijnselen die hier worden beschreven worden veroorzaakt door lichtbreking en verstrooiing van zonlicht in onze atmosfeer. De Maan heeft hierin een veel geringer aandeel. Die lichtbreking en verstrooiing vindt plaats in of door waterdruppeltjes, ijskristallen, stofdeeltjes en de luchtmoleculen zelf.
Een onweersbui en een redelijk vrij zicht op de horizon levert fraaie plaatjes op. Hiervoor is wel een camera nodig met een B-instelling zodat de sluiter langere tijd open kan staan.
Halo's en corona's (niet te verwarren met de corona tijdens een zonsverduistering!) zien we regelmatig om de Zon en de Maan. Hun licht wordt gebroken door ijskristallen in de hogere lagen van de dampkring en dat levert vaak grote bogen of kringen van licht op rond deze objecten. Ze treden met name op bij ijle sluierbewolking of lichte nevel. Je ziet ze ook wel in vliegtuigsporen.
Op deze tekening
zie je de meest voorkomende lichtverschijnselen die door de Zon
worden veroorzaakt in onze dampkring. Ze zijn niet allemaal even
eenvoudig en frequent te zien. Het is vaak meer een kwestie van
geluk hebben met de juiste omstandigheden. De Maan levert minder
bijzondere verschijnselen op.
Regenbogen zien we door de breking van het zonlicht door regendruppels. De druppeltjes werken als prisma's. Met wat geluk kun je soms 2 regenbogen onder elkaar zien. Dan is het erg opvallend dat de strook lucht tussen die 2 bogen veel donkerder is dan de lucht er boven en beneden.
Achtergrondinformatie en een compleet overzicht over al deze zaken (en meer) vind je bijvoorbeeld op de zeer fraaie, Engelstalige website Atmospheric Optics. Een Nederlandse vertaling van een klein gedeelte van deze website, vind je op de website van Volkssterrenwacht Urania.
Maak ook eens wat sfeeropnamen van fraaie zonsondergangen en -opkomsten of wolkenformaties.
|
|
Naarmate de Zon 's avonds verder onder de horizon zakt, zie je daar recht tegenover de schaduw van de Aarde opkomen als een donkere band, die steeds hoger de hemel in rijst. Weinig mensen letten op dit toch aardige fenomeen. | ||
|
|
De schaduw van de Aarde valt ons eigelijk het best op bij Maansverduisteringen. Afgezien natuurlijk van het feit dat die ons ook de dagelijkse nacht bezorgt. Dat zou je nog bijna vergeten, juist omdat dit zo vanzelfsprekend is. In het midden zie je de planeet Venus en rechts ernaast een Iridium flare. Dat is een lichtflits van weerkaatsend zonlicht op een Iridium communicatiesatelliet. | ||
|
|
Het licht van de laagstaande Zon, legt een lange weg af door de atmosfeer. Het wordt daarbij enigszins afgebogen waardoor de Zon van vorm verandert en afgeplat wordt. Hoe die vervorming er precies uit ziet, is afhankelijk van de grootte van de temperatuursverschillen en de samenstelling van de atmosfeer. | ||
|
|
Een fraaie zonsondergang op 8 juni 2005. Het beeld van de Zon wordt vervormd. De afplatting is hier ongeveer 12%, vergeleken met een cirkel. Hoe lager de Zon boven de horizon staat, hoe meer vervorming. | ||
|
|
Een dieprode Maansopkomst op 22 juni 2005. Net zoals bij de Zon, wordt ook hier het beeld vervormd door de atmosfeer van de Aarde. De afplatting van de Maan op deze foto bedraagt 17%. | ||
|
|
Asgrauw schijnsel. Op de donkere kant van de Maan valt geen direct zonlicht. Die zou dus onzichtbaar moeten zijn. Als de Maan een sikkel is, kunnen we het "onverlichte" gedeelte echter toch zwak zien. Het komt door zonlicht dat door de Aarde wordt gereflecteerd en zodoende toch de Maan iets verlicht. Zie Maan voor meer opnamen. | ||
|
|
|
Avondrood. Bij een laag staande Zon, moet het zonlicht een lange weg afleggen door de atmosfeer. Het wordt daarbij verstrooid en gebroken door stofdeeltjes of waterdamp. Het schijnbaar witte zonlicht wordt ontleed in zijn verschillende kleuren. We zien alleen het rode licht omdat dit het minst wordt verstrooid. | ||
|
|
Avondrood. Ontstaat voornamelijk door verontreiniging in de vorm van stof dat in de warme atmosfeer opstijgt en het zonlicht verstrooit. Ook vulkaanuitbarstingen kunnen bijdragen tot versterkte roodkleuring van de atmosfeer. Stof stijgt soms vele kilometers hoog en wordt verder wereldwijd verspreid door sterke winden. | ||
|
|
Morgenrood. In tegenstelling tot 's avonds is de hoeveelheid stof in de atmosfeer 's morgens veel minder. De rode kleur heeft grotendeels een andere oorzaak. Morgenrood duidt meer op waterdamp en een hoge luchtvochtigheid, in de vorm van zeer kleine waterdruppeltjes. | ||
|
|
Bij hoge, ijle sluierbewolking, zijn 's avonds of 's nachts ook regelmatig bijmanen te zien. Ze zijn vergelijkbaar met de meer bekende bijzonnen en ontstaan op dezelfde manier. Meestal zijn ze vrij kleurloos omdat onze ogen niet gevoelig genoeg zijn om 's nachts in het te zwakke licht kleuren goed te kunnen onderscheiden. Fotografisch lukt dat natuurlijk beter. Zie ook Halo's. | ||
|
|
Deze heldere en fraai gekleurde
bijmaan was te zien op 24 mei 2005. Deze nachtopnamen werden
gemaakt met een Canon EOS 10D digitale camera met de volgende
belichtingstijden en instellingen. Links: 20 seconden, ISO 800, diafragma 9.5, 50mm lens. Rechts: 15 seconden, ISO 800, diafragma 9.5, 50mm lens. |
||
|
|
|
Bijzonnen zijn vaak opvallende en fraai gekleurde verschijnselen. Ze ontstaan op zo'n 22 graden ten oosten en westen van de Zon, net buiten de kleine kring. Naast een heldere en veelkleurige vlek of boogvorm, zie je ook nog een lange, horizontale lichtbundel. | ||||
|
|
|
Alle opnamen werden gemaakt met een digitale camera. Als je met een zonnebril zoals een Polaroid naar dergelijke verschijnselen kijkt, zie je meer kleur en contrast. Als je ooit foto's maakt, houd dan eens de zonnebril voor de cameralens en vergelijk het resultaat met normale opnamen. Voor de positie van bijzonnen, zie: foto. | ||||
|
|
Blauwe lucht. Het schijnbaar witte zonlicht bestaat uit kleuren met afnemende golflengte: rood, oranje, geel, groen, blauw, indigo en violet. Luchtmoleculen verstrooien alleen licht met korte golflengten. Tegen de zwarte achtergrond van de ruimte zien we daardoor alleen de blauwe kleur van de lucht. Als veel stof of vocht in de lucht zit, wordt de kleur fletser en witter. Ook nabij de horizon is dit zo omdat je laag in de atmosfeer door veel meer lucht kijkt en dus door veel meer stof en dikkere waterdruppels. | ||
|
|
|
Bliksemflitsen. | ||
| Enkele fraaie vakantiefoto's van een onweersbui in de bergen. Het onweer bleef op korte afstand tegen een berg hangen en zorgde enige tijd voor een schitterend schouwspel en fraaie plaatjes. De opnamen werden gemaakt met een Canon EOS 10D digitale camera. | |||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
De foto toont diverse complexe bliksemflitsen. Ontladingen doen zich voor tussen de wolken onderling en van de grond naar de wolken. Door de grote hitte zet de lucht rond de overspringende ontlading uit, met een snelheid die hoger is dan die van het geluid. Dat levert dan de donderslagen op. | ||
|
|
Een circumzenitale boog is heel regelmatig te zien. Hij ziet er uit als een regenboog die op zijn kop staat. Soms is deze vrij brede boog erg fel gekleurd. Meestal is een circumzenitale boog niet groter dan een derde deel van een cirkel. | |||
|
|
  |
Zulke bogen komen meestal voor, bij een wat lagere zonnestand. Ze staan dan hoog, bijna recht boven je hoofd, aan de hemel, net boven of op de grote kring. Als je heel goed bijzonnen kunt zien, is een circumzenitale boog vaak ook prominent aanwezig. |
|
|
Maansopkomst van de Volle Maan bij lichte sluierbewolking zorgde voor dit fraaie sfeerplaatje en een mooie corona om de Maan. | ||
|
Links: deze mooie corona
om de Maan was te zien op 15 juni 2005 door de opkomende bewolking.
Links van de Maan zien we de heldere planeet Jupiter met daarboven
de ster Porrima van het sterrenbeeld Maagd. Rechts: een corona om de Maan verschijnt als zich dunne bewolking daaromheen bevindt. We zien dan een heldere kring en soms ook nog zwak gekleurde ringen. Een corona rond de Maan is veel vaker te zien dan een corona rond de Zon. Hoe kleiner de waterdruppeltjes in de wolken, hoe groter de corona wordt. Een halo zoals de 22 graden kleine kring rond de Zon, komt ook voor maar is veel groter. |
|||
|
De grootte van de corona kan steeds variëren als wolken met waterdruppeltjes van wisselende grootte voor de Maan langs trekken. Overigens kunnen allerlei deeltjes in de atmosfeer een corona om de Maan produceren, van ijskristallen tot waterdruppeltjes en van stofdeeltjes tot stuifmeelkorreltjes. | |||
|
|
 |
Enkele mooie sfeerplaatjes op een fraaie zomeravond tijdens een vakantie in Frankrijk. Opnamen met een Canon EOS 10D. Links met een 200mm telelens en rechts met een 500mm telelens. | ||
|
|
Een corona rond de Zon komt voor bij hoge, ijle bewolking. Het is een vrij heldere lichtkrans met gele en rode tinten. Daaromheen zie je een violet-blauwe ring, met daarbuiten blauwe, groene, gele en rode tinten. Soms zijn er meer ringen, soms geen. Dat is afhankelijk van de gelijkmatige grootte van de waterdruppeltjes. Een corona om de Zon is veel kleiner dan de kleine kring, die ontstaat door lichtbreking in zeshoekige ijskristallen. | ||
|
|
|
Op de linker opname zijn
enkele fraai gekleurde ringen zichtbaar. In de kleine inzet,
zijn de meest opvallende, afzonderlijke ringen aangegeven. Met
het blote oog waren er meer zichtbaar. Fotografisch zijn ze vrij
moeilijk vast te leggen. De Zon is erg fel en moet meestal worden
afgedekt door bomen of andere objecten. De corona heeft overigens
niets te maken met de gelijknamige corona bij zonsverduisteringen. Rechts een andere opvallend gekleurde corona in de sluierbewolking. |
||
|
|
|
Bij een lichte sluierbewolking op een mooie zomerdag, was deze schitterende corona met diverse fel gekleurde ringen te bewonderen. Op deze opnamen is links het origineel te zien en rechts een in contrast bewerkte opname om alle details optimaal zichtbaar te maken. De zonneschijf zelf is afgedekt door bladeren. Het afdekken is nodig omdat anders het zonlicht veel te fel is en dan alles overstraalt. | ||
|
|
Deze vakantiefoto toont de "glorie" en die wordt heel regelmatig gezien vanuit vliegtuigen. Deze kleurige lichtkrans staat recht tegenover de Zon (het antisolaire punt) en ontstaat door terugverstrooiing van licht in waterdruppels. Verder is een glorie vaker zichtbaar als je op een berg staat of een ander hoog punt, onder nevelige condities. De schaduw van het vliegtuig of je eigen schaduw, zie je dan in het midden van de glorie. | ||
|
|
|
Een halo zien we regelmatig om de Zon of de Maan. Met de term halo wordt de lichtkring bedoeld die altijd op een vaste afstand van 22º van deze hemellichamen verschijnt, onder de juiste omstandigheden. Halo's ontstaan door lichtbreking in ijskristallen in hoge sluierbewolking. Foto: een halo om de Maan, in september 2004. | ||
|
|
|
Hier zien we een 22º halo om de Zon. Zo'n halo wordt ook wel aangeduid met "kleine kring". Andere kleurige lichtkransen, dichter bij de Zon en de Maan, noemen we een corona. Die zijn overigens het gevolg van lichtbreking in de waterdruppels van de wolken. | ||
|
De lucht binnen een halo is donkerder omdat de ijskristallen daar niet kunnen glinsteren. Aan de vrij scherp begrensde binnenkant is de halo rood van kleur. Hij vervaagt naar buiten toe. Ook als het erg heet is bevinden zich op grote hoogte nog ijskristallen. Let op zeer ijle cirrusbewolking voor dit soort verschijnselen. Soms kunnen we slechts delen van zo'n halo zien. | |||
|
|
|
Irisatie wordt veroorzaakt door breking van het licht in waterdruppeltjes en ijskristallen in sluierbewolking of aan de rand van wolken en meestal dicht bij de Zon. Bepaalde kleuren kunnen zeer fel zijn, zoals purper en groen. De foto's werden gemaakt met een Canon EOS 10D digitale camera. | ||
|
|
Deze opname toont de positie
van de 22 graden kleine kring en de 2 bijzonnen. Die bijzonnen kunnen soms buitengewoon
helder zijn. Ze zijn opvallend vaak zichtbaar, als je er bewust
naar zoekt. Hierboven vind je enkele voorbeelden van bijzonnen.
Zulke opnamen kun je zelf eenvoudig maken, met elke camera. Zie ook Halo. |
||
|
|
|
Nog een fraai voorbeeld van een kleurige boog. We zien hier een gedeelte van de kleine kring. De kring ontstaat door lichtbreking in zeshoekige ijskristallen. De kleine kring is meestal het best zien boven de Zon. De kans op een volledige kring is het grootst bij een zeer egale en lichte nevel of sluierbewolking. | ||
|
|
Stofdeeltjes en grotere objecten die onze dampkring binnenvallen, veroorzaken koststondige lichtflitsen: meteoren. Op foto's laten ze die sporen mooi zien zoals links op de foto. Ze bewegen zeer snel. Soms zien we lichtsporen die er erg veel op lijken maar die zich echter buiten de atmosfeer voordoen. Het zijn de reflecties van zonlicht op satellieten die zich in een baan om de Aarde bevinden. De meeste satellieten, zoals het ISS, zijn 6 tot 10 minuten zichtbaar. Alleen Iridium-satellieten (voor telefoonverbindingen) zijn slechts enkele seconden buitengewoon helder te zien. Zie voor meer opnamen en uitleg: Meteoren en Satellieten. | ||
|
|
|
|
|
Maanvlucht. Wat dacht je van dít "optisch" verschijnsel? Deze brokkenpiloten misten de Maan op een haartje. Nou was die toch al half weg maar dat is nog lang geen reden om het nog eens dunnetjes over te doen. Voortaan gaan ze maar met de boot. Mét airmiles.... | ||||
|
|
De raakboog is een kleurige, vrijwel horizontale lichtbalk die deels samenvalt met de bovenzijde van de kleine kring. Het helderste gedeelte van de kleine kring is op bijna elke zonnige dag met lichte sluierbewolking zichtbaar; soms in combinatie met de raakboog zoals hier. | ||
|
|
|
|
|
Enkelvoudige regenbogen. Digitale camera. | ||||
|
|
|
|
Bij dubbele regenbogen zie je enkele zeer opvallende verschijnselen. De lucht tussen de 2 bogen is veel donkerder dan die er boven of beneden. Dat ligt aan de manier van verstrooiing van het zonlicht. Bovendien zijn de kleuren van beide regenbogen tegengesteld: de rode kleuren staan naar elkaar toe. | ||
|
|
Vooral bij zeer heldere regenbogen kun je, ónder de blauwe kleur, nóg een aantal kleurige banden zien. Ze zijn meest groen, blauw en paars van tint. Met name waar het contrast van deze opname werd versterkt, zie je duidelijk nog 6 of 7 van dergelijke banden. | ||
|
|
Dit is wel een van mijn
mooiste maar ook meest bijzondere primeurs: het International
Space Station (ISS), gezien door de telescoop. Er zijn verbazend
veel details te zien. Zeker als je bedenkt hoe de opname is gemaakt.
De webcam werd achter de telescoop gehangen, er werd zo goed
mogelijk scherp gesteld op Saturnus en de belichting werd daarna
afgesteld op Venus, met een kleine overbelichting omdat Venus
helderder is dan het ISS. Daarna werd gestart met het opnemen
van een filmpje. De telescoop is niet computergestuurd. Vervolgens
is geheel handmatig getracht om met beide handen de telescoop
steeds zó snel bij te draaien dat het ISS zo goed mogelijk
in de buurt van het midden van de verlichte kruisdraad van de
zoeker bleef. Dat lukt natuurlijk nooit, zeker niet gelet op
de enorme snelheid waarmee het ruimtestation zich aan de hemel
voortbeweegt. Gehoopt werd op een paar beeldjes waabij het ISS
redelijk "stil" zou staan in beeld. Resultaat: van
de 5660 afzonderlijke beeldjes waren er ongeveer 40 waarop het
ISS te zien was. Die waren uiteraard bijna allemaal bewogen,
dus relatief onscherp. Op 2 beeldjes stond het ISS wel redelijk
stil. Het resultaat zie je hiernaast. Op de grote foto zie je het ISS zoals het er in
april 2007 uit zag vanuit een Space Shuttle. Vanaf de Aarde gezien,
kijk je natuurlijk tegen de onderkant aan. Zo kun je de diverse
onderdelen wel herkennen. Ik had nooit gedacht dat het bij een
eerste poging al zou lukken maar de grootste verrassing was dat
het ISS zó groot en gedetailleerd tevoorschijn kwam. De
afmeting van het gevaarte is enorm. Als het ruimtestation helemaal
gereed is, heeft het de grootte van een voetbalveld en een massa
van zo'n 450 ton. De tweede foto toont het ISS op 12 februari 2008, vastgelegd met dezelfde techniek. Het ISS is inmiddels flink gegroeid. |
||
|
|
|
Deze Iridium flare van magnitude
-8, werd gefotografeerd met een digitale camera op een statief
en een belichtijngstijd van ca. 20 seconden. Op de linker foto
zie je het buitengewoon heldere lichtspoor van deze communicatiesatelliet
bij het bekende steelpannetje (rechtop) van de Grote Beer. Rechts,
zie je dezelfde foto op ware grootte. Links naast het spoor,
zie je de bekende dubbelster Alcor en Mizar. De Iridium 68 werd op 2 april 1998 gelanceerd vanaf de lanceerbasis Baikonoer in Kazakstan. Hij beschrijft een vrijwel cirkelvormige omloopbaan om de Aarde met een hoogte van 776 tot 779 km. |
||
|
|
Het bekendste en grootste object, is ook meteen een van de helderste: het ISS (International Space Station). Momenteel bevinden zich duizenden satellieten in een baan om de Aarde. Een groot gedeelte daarvan werkt niet meer. Soms betreft het uitgebrande rakettrappen en ander ruimteschroot. Iedere lancering zorgt niet alleen voor een nieuwe satelliet maar ook voor veel nieuw en gevaarlijk schroot. | ||
|
|
Via www.heavens-above.com kun je eenvoudig zien wanneer, hoe en waar het ISS zichtbaar is, voor je eigen locatie. De foto hiernaast is een voorbeeld. Het kaartje toont de voorspelde route in de Grote Beer en de foto toont aan dat de positie tot in de kleinste details klopt. Als de Zon een behoorlijk stuk onder de horizon staat, zie je satellieten soms vrij snel "uit" gaan. Ze vliegen de Aardschaduw in en verdwijnen terwijl ze zich toch nog hoog boven de horizon bevinden. Deze opnamen dateren van 8 mei 2005. | ||
|
|
Bij toeval werd deze "dronken" satelliet gefotografeerd. Dergelijke slingerende lichtsporen zijn niet gebruikelijk. Je kunt wél vaker zien dat rondtollende satellieten voortdurend helderder worden en dan weer zwakker. Dit soort slingerende bewegingen worden meestal veroorzaakt door ruimteschroot. Het betreft dan ook vermoedelijk een uitgebrande, rondtuimelende rakettrap. Na verloop van maanden of jaren, zal dit ruimteschroot de atmosfeer binnenvallen en daarbij (grotendeels) verbranden. | ||
|
|
|
Enkele mooie Iridium flares in juni 2006. Links: Iridium 46,magnitude -6, bij de heldere sterren van de steelpan van de Grote Beer. Rechts: Iridium 41, magnitude -3, bij Arcturus in Boötes. Dergelijke opnamen zijn goed te maken met een camera op een statief en een belichtingstijd tot zo'n 20 seconden. Bij langere belichtingstijden en/of sterkere vergrotingen, worden de sterren steeds langere streepjes ten gevolge van de rotatie van de Aarde. | ||
|
|
Iridium 75 produceerde een flare van magnitude -6 in het sterrenbeeld Hercules op 8 juni 2005. Deze satelliet werd gelanceerd op 17 mei 1998 vanaf Vandenberg Air Force Base in Californië. De hoogte van zijn omloopbaan bedraagt 776 x 779 km. | ||
|
|
|
De meeste satellieten hebben een aantal minuten nodig om hun pad aan de hemel af te leggen. Daarbij blijft hun helderheid meestal min of meer gelijkmatig. Iridium communicatiesatellieten, die slechts 5 tot 20 seconden zichtbaar zijn, kunnen echter enkele seconden lang bijzonder helder worden: tot magnitude -9! | ||
|
|
Deze Iridium flare van magnitude
-3 werd gefotografeerd op 11 april 2005 om 22.33.11 uur. De Iridium
91 satelliet werd gelanceerd op 11 februari 2002, vanaf Vandenberg
Air Force Base, Californië, in de USA. Zijn omloopbaan ligt
op ruim 670 km hoogte. Kijk ook eens op Heavens Above voor dit soort hemelse lichtsporen. Ze zijn dagelijks te zien. |
||
|
|
Deze fraaie Iridium flare van magnitude -5 was afkomstig van Iridium 36. De heldere ster in het midden van dit sfeerplaatje, is Wega in het sterrenbeeld de Lier. De Iridium 36 satelliet werd gelanceerd op 27 september 1997, vanaf Vandenberg Air Force Base in Californië, in de USA. De hoogte van zijn omloopbaan bedraagt 776 x 779 km . Opname van 20 april 2005 om 23.17.42. | ||
|
|
Deze opname van Iridium 35 is van 10 mei 2005. Deze zéér heldere Iridium flare was van magnitude -8! Dit soort buitengewoon heldere lichtverschijnselen zijn indrukwekkend om te zien en zelfs bij daglicht te zien bij een blauwe lucht. Deze opname werd gemaakt in de vroege schemering. Gedurende enkele seconden lijkt het alsof er een felle halogeenlamp aan de hemel schijnt. Heel fraai! | ||
|
|
Wolkenschaduw. Tijdens deze fraaie zonsondergang waren donkere banden te zien. Het zijn de schaduwen van stapelwolken. | ||
|
|
|
Wolkenstralen zijn evenwijdige bundels zonlicht, gescheiden door donkere stroken: schaduwgebieden achter de wolken. De waaiervorm is slechts gezichtsbedrog: een kwestie van perspectief, zoals spoorrails die in de verte schijnbaar samen komen. De lichte stralen worden zichtbaar door verstrooiing van zonlicht, door allerlei deeltjes in de atmosfeer: waterdruppels, stof en de luchtmoleculen zelf. Maanstralen komen ook voor maar minder vaak. | ||
|
|
|
|
|
Nog enkele voorbeelden van wolkenstralen. Met name de foto rechts leverde een zeer fraai en bijzonder schouwspel op. | ||
|
|
Zonnestralen in de mist. | ||
